Aparaty ortodontyczne dodatkowe to urządzenia, które uzupełniają leczenie stałym lub ruchomym aparatem ortodontycznym. W gabinecie ELA.DENT w Rzeszowie stosujemy je wtedy, gdy standardowy aparat nie jest w stanie samodzielnie skorygować danej wady zgryzu. Dobór konkretnego aparatu pomocniczego zależy od diagnozy, wieku pacjenta oraz celu terapeutycznego – może nim być przesunięcie zębów trzonowych, poszerzenie szczęki lub stymulacja jej wzrostu do przodu. Poniżej opisujemy trzy najczęściej stosowane aparaty dodatkowe: Pendulum, Hyrax oraz maskę twarzową.
Aparat Pendulum – dystalizacja zębów trzonowych w szczęce
Aparat Pendulum służy do dystalizacji, czyli cofania zębów trzonowych w szczęce. Montowany jest na stałe do zębów przedtrzonowych i trzonowych, a jego konstrukcja obejmuje podniebienną płytę akrylową (tzw. guzik Nance’a) oraz sprężyny z drutu TMA, które generują kontrolowaną siłę przesuwającą szóstki i siódemki ku tyłowi łuku zębowego. Aparat został opracowany przez dr. Jamesa Hilgersa w latach 80. XX wieku, a jego nazwa nawiązuje do ruchu wahadłowego (ang. pendulum), jaki wykonują elementy aktywne.
Głównym wskazaniem do zastosowania Pendulum jest brak miejsca w łuku zębowym – sytuacja częsta przy stłoczeniach zębów lub wadach klasy II wg Angle’a. Leczenie aktywne trwa zazwyczaj od 3 do 9 miesięcy i przynosi najlepsze rezultaty u pacjentów w okresie wzrostu, między 11. a 13. rokiem życia. Aparat sprawdza się jednak również u dorosłych. Po zakończeniu fazy aktywnej ortodonta zakłada aparat stabilizujący (najczęściej płytkę Nance’a), który utrzymuje trzonowce w nowej pozycji przez kolejne 3–6 miesięcy. Istotną zaletą Pendulum jest brak konieczności współpracy pacjenta w zakresie noszenia – aparat działa całodobowo, bez potrzeby samodzielnego zakładania i zdejmowania.
W pierwszych dniach po zamontowaniu aparatu może wystąpić lekki dyskomfort, a nawet niewielki ból zębów poddawanych przesunięciu. Objawy te ustępują zwykle w ciągu 3–7 dni. W wariancie rozszerzonym, tzw. Pendex, aparat wyposażony jest dodatkowo w śrubę ekspansyjną, która umożliwia jednoczesne poszerzanie łuku zębowego. O wyborze wariantu decyduje ortodonta na podstawie diagnostyki i indywidualnego planu leczenia.
Aparat Hyrax – rozszerzanie górnego łuku zębowego
Aparat Hyrax (Rapid Palatal Expander, RPE) to stałe urządzenie ortodontyczne przeznaczone do poszerzania szczęki. Składa się z metalowych pierścieni zakotwiczonych na zębach trzonowych i przedtrzonowych oraz śruby ekspansyjnej umieszczonej centralnie na podniebieniu. Pacjent lub rodzic samodzielnie aktywuje śrubę specjalnym kluczykiem – zazwyczaj raz lub dwa razy dziennie – zgodnie z harmonogramem ustalonym przez ortodontę.
Mechanizm działania Hyraxa polega na rozszerzaniu szwu podniebiennego, czyli połączenia między dwiema połówkami szczęki. U dzieci i młodzieży (optymalnie w wieku 7–13 lat) szew ten nie jest jeszcze zrośnięty, co pozwala na skuteczną i nieinwazyjną ekspansję. Aktywna faza rozszerzania trwa zwykle 2–4 tygodnie, po czym aparat pozostaje w jamie ustnej przez kolejne 3–6 miesięcy jako retencja, podczas której nowo powstała tkanka kostna ulega mineralizacji. Hyrax stosuje się przede wszystkim w leczeniu zgryzu krzyżowego, stłoczeń zębowych i zwężenia szczęki prowadzącego do zaburzeń oddychania przez nos.
Poszerzenie szczęki przekłada się również na zwiększenie objętości dróg oddechowych i przestrzeni dla języka, co może zmniejszyć ryzyko chrapania oraz wad wymowy. U dorosłych, u których szew podniebienny jest już zrośnięty, leczenie niekiedy wymaga wsparcia chirurgicznego (SARPE). W trakcie noszenia aparatu mogą wystąpić przejściowy ucisk na podniebieniu, trudności z wymową oraz szpara (diastema) między jedynkami – objawy te ustępują z czasem i świadczą o prawidłowym postępie terapii.
Maska twarzowa – stymulacja wzrostu szczęki do przodu
Maska twarzowa (reverse headgear) jest aparatem zewnątrzustnym stosowanym w leczeniu wad klasy III, gdy szczęka górna jest cofnięta względem żuchwy. Aparat opiera się na czole i brodzie pacjenta, a połączony jest elastycznymi wyciągami z aparatem wewnątrzustnym – najczęściej właśnie z Hyraxem zamontowanym na podniebieniu. Siła generowana przez gumowe wyciągi pobudza wzrost szczęki do przodu (protrakcja), korygując relację między szczęką a żuchwą.
Leczenie maską twarzową daje najlepsze efekty u dzieci w wieku 6–10 lat, gdy potencjał wzrostowy kości jest największy. Ortodonta zaleca noszenie maski przez 12–14 godzin na dobę – głównie w nocy i wieczorem – przez okres około 6 miesięcy. Wizyty kontrolne odbywają się co dwa miesiące, podczas których lekarz sprawdza dopasowanie maski i postępy terapii.
Leczenie z użyciem maski często przebiega dwuetapowo: najpierw przez 2–4 tygodnie aktywowany jest Hyrax w celu rozluźnienia szwu podniebiennego, a następnie dołączana jest maska stymulująca doprzedni wzrost szczęki. Skojarzenie obu aparatów wyraźnie zwiększa skuteczność terapii. Wczesna interwencja z użyciem maski twarzowej pozwala uniknąć lub ograniczyć zakres leczenia chirurgicznego w dorosłości, a także poprawia proporcje twarzy i funkcje jamy ustnej – oddychanie, połykanie i wymowę. W pierwszych dniach noszenia maski na skórze brody i czoła mogą pojawić się lekkie podrażnienia – wówczas pod podpórki warto podłożyć bawełniane waciki lub płatki kosmetyczne. W gabinecie ELA.DENT w Rzeszowie dobieramy rodzaj maski i parametry leczenia indywidualnie, po szczegółowej diagnostyce obejmującej zdjęcia RTG (pantomogram, cefalogram) oraz modele diagnostyczne.